Krank Kasnağı Titreşimi: Motor Takozundan Nasıl Ayrılır?

Titreşim şikâyetiyle gelen araçlarda en sık değişen parça motor takozudur — ve takozlar değiştikten sonra titreşimin geçmediği vakaların önemli bir kısmında suçlu, motorun en önünde duran ve çoğu sürücünün adını bile duymadığı bir parçadır: krank kasnağı. Çoğu modern motorda bu kasnak düz bir metal disk değil, içinde kauçuk bir katman taşıyan bir titreşim sönümleyicidir. O kauçuk çürüdüğünde ortaya çıkan tablo, takoz arızasına şaşırtıcı derecede benzer.

Krank kasnağı aslında ne yapıyor?

Dört zamanlı bir motorda güç sürekli değil, atımlar hâlinde üretilir. Her ateşleme krank milini kısa ve sert bir darbeyle iter; iki ateşleme arasında ise krank kendi ataletiyle döner. Bu itiş-bekleyiş dizisi, krank milinde dönme yönünde ileri geri bir burulma salınımı yaratır. Salınım belirli devirlerde kendi doğal frekansına denk gelirse genlik büyür ve krank mili yorulma çatlağına kadar gidebilir.

Krank kasnağı bunu engellemek için iki parçadan yapılır: krank miline oturan iç göbek ve kayışların üstünde döndüğü dış bilezik. İkisi arasında vulkanize edilmiş bir kauçuk halka vardır. Dış bilezik, kauçuğun izin verdiği ölçüde göbeğe göre çok küçük bir açıyla salınır; bu göreli hareket burulma enerjisini ısıya çevirir ve salınımı söndürür. Parçanın teknik adı da bu yüzden burulma titreşim sönümleyicisidir.

Kauçuk halka ısı, yağ ve zamanla sertleşir, çatlar ve sonunda ayrılır. O andan itibaren kasnak sönümleme yapmaz; üstelik dış bilezik göbeğe göre kayabilir ya da eksenden çıkıp salgı yapmaya başlar.

Belirtiler: devirle büyüyen titreşim ve kayışın tuhaf davranışı

Sönümleyici bittiğinde ilk fark edilen şey, motor devri arttıkça gövdede büyüyen bir titreşim ve motorun ön tarafından gelen tok bir gürültüdür. Ancak asıl ayırt edici belirtiler kayış tarafında ortaya çıkar, çünkü kanallı kayış bu kasnaktan tahrik alır:

• Kasnak salgı yaptığı için kayış kanalda oynar, kenara doğru yürür, kimi zaman kasnaktan çıkar.
• Kayış düzgün bir yörünge izleyemediğinden hızlı ve düzensiz aşınır; kısa sürede kanal kenarları yenmiş, çatlamış bir kayışla karşılaşırsınız.
• Motor çalışırken kasnağa dışarıdan bakıldığında dış bileziğin yanal ya da radyal salgısı gözle görülebilir; kauçuk halkanın aradan taşmış, kabarmış ya da parça parça dökülmüş olduğu da doğrudan görülür.

Bu belirtilerin hiçbirini motor takozu üretmez. Takoz bozukluğu kayışın yörüngesini bozmaz, kasnağı salgılı döndürmez. Kanaldan çıkmış ya da kenarı yenmiş bir kayışın neyi haber verdiğini V ve kanallı kayış değişimi rehberinde anlatmıştık.

Motor takozundan ayırmak: karar gözle muayenededir

Titreşimin kaynağını daraltırken iki değişken işe yarar: motor devri ve motora binen yük. Ama bu ikisini tek bir "yük testine" indirgemek yanıltıcıdır; ayrımın omurgası gözle muayenedir.

Motor takozu, motorun ürettiği tepki momentini şasiye aktaran ve sönümleyen parçadır. Bu yüzden takoz arızasının belirtisi yük değiştiği anda ortaya çıkar: viteste beklerken, otomatikte D ile R arasında geçerken, gaz verip keserken, klima devreye girdiğinde. Karakteri de tek darbelik, tok bir "tık" ya da rölantide belirginleşip devir yükseldikçe azalan bir titremedir. Motor takozunun ses ve titreşim imzasını motor takozu arızası yazısında ayrıntısıyla anlatmıştık.

Krank kasnağı ise dönen bir kütledir — ama ürettiği titreşimin "yalnız devre bağlı, yükten bağımsız" olduğunu söylemek fizik olarak doğru değildir. Burulma salınımını besleyen iki uyarım vardır: pistonların ve biyellerin atalet kuvvetleri (bunlar gerçekten devre bağlıdır) ve silindirdeki gaz basıncı momenti. İkincisi asıl uyarımdır ve yükle birlikte büyür; motor tam gazda, rampada, yani ortalama efektif basınç yükseldiğinde burulma harmoniklerinin genliği de artar. Kauçuğu ayrılmış, yani sönümleme yeteneğini kaybetmiş bir kasnak tam bu yüzden yük altında daha da belirgin hâle gelebilir. "Yük binince değişmedi, demek ki kasnak" biçiminde bir kestirme kural bu nedenle yoktur.

Ayırt eden asıl bulgular kasnağın kendisindedir ve hepsi gözle görülür:

1. Motor rölantide çalışırken kasnağa güvenli bir mesafeden bakın: dış bilezik yanal ya da radyal salgı yapıyor mu, kayış kanalın içinde oynayıp kenara doğru yürüyor mu?
2. Motor durdurulup soğuduktan sonra kasnağı yakından inceleyin: kauçuk halka aradan taşmış, kabarmış, çatlamış ya da parça parça dökülmüş mü? Dış bilezik ile göbek üzerindeki referans işaretleri hizasını koruyor mu?
3. Kayışı çıkarın (ya da ustaya çıkarttırın) ve kanal kenarlarının hızlı, düzensiz aşınıp aşınmadığına bakın.

Bu üç gözlemden biri bile olumluysa şüphe kasnaktadır. Hiçbiri yoksa titreşimin kaynağı büyük olasılıkla başka yerdedir ve takoz listenin başına geri döner.

Yük gözlemi bu tabloyu destekler ama tek başına karar verdirmez — ve yaparken bir güvenlik sınırı vardır. Otomatik vitesli bir araçta el freni çekili, tekerlekler takozlanmış ve ayak frende sabitken yalnızca rölantide D ve R konumlarına alınır; her geçiş birkaç saniyeyi geçmemelidir. Devri yükseltip vitese alarak frende tutmayın. Bu, tork konvertörü "stall" testidir: şanzıman yağı saniyeler içinde aşırı ısınır, konvertör ve şanzıman kalıcı hasar görebilir; fren tutmazsa araç ileri fırlar. Bu gözlemi tercihen serviste, liftte yaptırın. Aracın önünde ve arkasında kimsenin durmadığından emin olun, kaputu açtıysanız elinizi kayış, fan ve kasnak bölgesine yaklaştırmayın.

Okunuşu da şudur: takozda titreşim ve ses yük değiştiği anda, tek darbe hâlinde gelir; kasnakta ise devirle büyüyen sürekli bir titreşim vardır ve yük arttıkça şiddetlenebilir. Ayırt edici olan "değişiyor mu değişmiyor mu" değil, değişimin ani mi sürekli mi olduğudur.

Yaygın olan "ses motorun devrine tepki veriyorsa kaynak motordadır" ölçütü burada işinize yaramaz. O ölçüt, kaputun altını yol ve tekerlek tarafından ayırmak için vardır; kaputun altında kalan adayların — takoz, kasnak, volan, baskı — hepsi devre tepki verdiğinden aralarında sessiz kalır. Ölçütün kapsamını motor takozu arızası yazısında ayrıntılandırdık. Bu yazıda kararı veren şey o ölçüt değil, yukarıdaki üç gözlemdir.

Devirle büyüyen her titreşim elbette kasnak değildir; volan ve debriyaj baskısı da aynı davranışı gösterir. Balansı bozulmuş bir kardan mili ise araç dururken hiç dönmediği için bu gözlemlerde ortaya çıkmaz — onun titreşimi yalnızca yolda, araç hızına bağlı olarak duyulur. Ama bunların hiçbiri kayışı kanaldan çıkarmaz ve kauçuğu dışarı taşmış bir kasnak görüntüsü vermez; bu yüzden gözle muayene listeyi hızla daraltır.

Avans işaretinin kurduğu tuzak

Krank kasnağının dış bileziği üzerinde, ateşleme avansının kontrol edildiği zamanlama işareti bulunur. Kauçuk halka ayrılıp dış bilezik göbeğe göre kaydığında bu işaret de kayar. Sonuç, teşhisi tamamen yanlış yöne sürükleyebilecek bir okuma olur: avans lambasıyla bakıldığında motorun avansı bozuk görünür, oysa motorun gerçek zamanlaması yerindedir; kayan yalnızca işarettir.

Bu tuzak, kasnağın sağlamlığını doğrulamanın neden yalnız "ses var mı" sorusuyla sınırlı kalmaması gerektiğini gösterir. Dış bilezik ile göbek üzerindeki referansların hizasının bozulmuş olması, kauçuğun kaydığının doğrudan kanıtıdır.

Kasnak boşluğu krank keçesini de götürür

Salgı yapan bir kasnak yalnız kendi başına arıza değildir; hemen arkasındaki krank ön keçesine de dengesiz bir yük bindirir. Keçe kısa sürede sızdırmaya başlar ve motorun ön tarafından yağ akar. Bu sızıntının en can sıkıcı yanı, triger kayışıyla çevrilen motorlarda yağın kayışa ulaşabilmesidir: yağ kauçuğu şişirir ve kayışın ömrünü hızla bitirir.

Bir başka risk merkez cıvatadadır. Kasnak gevşek dönerse krank milinin ucundaki kama yuvası ovalleşir; bu noktadan sonra iş kasnak değişimiyle bitmez, krank milinin kendisi tartışma konusu olur. Bu yüzden birçok motorda krank kasnağı merkez cıvatası tek kullanımlıktır ve üreticinin belirttiği tork ile açı sıkma prosedürüyle takılır — göz kararı sıkılacak bir cıvata değildir.

Doğru kasnağı seçmek

Sönümleyici, motorun burulma frekansına göre hesaplanmış bir parçadır: kütlesi, kauçuğun sertliği ve dış bileziğin ataleti o motora özeldir. Görsel olarak benzeyen ama sönümleme değerleri farklı bir kasnak, titreşimi susturmak yerine krank miline yükleyebilir. Sönümleyici yerine tek parça katı kasnak takmak da bu yüzden zararlıdır; motor sessizleşmez, salınım krankın üzerinde kalır.

Aracınıza uyan seçenekleri krank kategorisinden inceleyebilirsiniz. Kasnak sökülmüşken krank ön keçesinin de yenilenmesi gerekir; keçe tarafında Corteco gibi Simmerring kökenli sızdırmazlık üreticilerini conta ve keçe kategorisinde bulursunuz. Titreşimin gerçekten takozdan gelip gelmediğini araştırıyorsanız motor takozu kategorisi de aynı ekranda karşınıza gelir. Motorunuza birebir uyan kasnağı bulmanın en kesin yolu, aracı şasi numarasıyla aratmaktır; kasnak motor koduna göre değiştiği için model bilgisi tek başına yeterli olmaz.

Titreşim şikâyetinde takozları değiştirmeden önce yapılacak iş bir teste değil, beş dakikalık bir bakışa bağlıdır: kasnağın kauçuğu yerinde mi, kayış kanalda düzgün mü, işaretler hizasında mı? Bu bakış atlanırsa sonuç çoğu zaman aynıdır — değişen takozların ardından geri gelen aynı titreşim.